Yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqi ushbu Qonunga muvofiq e’tirof etilib, unga bo‘lgan huquq belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganidan keyin mazkur yer uchastkasi qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkalarini xususiylashtirish to‘g‘risidagi qonunchilikda belgilangan tartibda va asoslarda xususiylashtirilishi mumkin.
Binolar va inshootlar, shu jumladan yakka tartibdagi uy-joylar qurish orqali o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasi sug‘oriladigan yerlarda joylashgan taqdirda, huquqlarni e’tirof etish masalasi yer fondining toifasi qonunchilik hujjatlariga muvofiq o‘zgartirilganidan keyin ko‘rib chiqiladi.
Ushbu holat xam ko‘rib chiqiladi bu yerda xam ikki bosqichda amalga oshiriladi birinchi bosqichda kadastr xodimlari xatlov o‘tkazadi ikkinchi bosqichda ishchi guruhi tomonidan o‘rganib chiqilib xulosa berishadi.
Bunday holatni asosiy shartlari:
fuqaro bog‘dorchilik va uzumchilik shirkati a’zosi bo‘lishi kerak;
yer uchastkasi boshqa jismoniy va yuridik shaxslarga ajratilmagan yoki elektron onlayn-auksionga qo‘yilmagan bo‘lishi kerak;
mazkur yer uchastkasidan foydalanish yuzasidan jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar o‘rtasida nizo mavjud bo‘lmasligi kerak;
mazkur yer uchastkasi uchun yer solig‘i bo‘yicha, unda qurilgan binolar va inshootlar uchun esa mol-mulk solig‘i bo‘yicha qarzdorlik mavjud bo‘lmasligi kerak.
Bu masalaga huquqiy tarafdan yondashadigan bo‘lsak, ushbu qonun avvalam bor davlat tashkilotlariga yo‘naltirilgan ya’ni davlat tashkilotlarni qanday ishlarni amalga oshirilishi vazifalari majburiyatlari belgilangan. Ya’ni barcha harakatlar davlat tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi shuning uchun fuqarolar hech qayerga murojaat qilmaydi.
Yer uchastkasini o‘zboshimchalik bilan egallab olgan shaxs vafot etgan taqdirda, binolar va inshootlarga bo‘lgan mulk huquqi hamda yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqi ushbu vafot etgan shaxs nomiga e’tirof etiladi. Bunda mazkur obyektga nisbatan merosni rasmiylashtirish qonunchilik hujjatlariga muvofiq vorislik tartibida hal etiladi.
Bir martalik to‘lovni to‘lashdan quyidagilar ozod etiladi:
1) bir martalik umumdavlat aksiyasi doirasida bir martalik yig‘imni to‘liq to‘lagan shaxslar;
2) I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar.
«Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimiga kiritilgan shaxslardan bir martalik to‘lov ushbu moddaning birinchi qismida belgilangan to‘lovning ellik foizi miqdorida undiriladi.
Agar hujjatlari mavjud bo‘lgan ko‘chmas mulk obyektida ortiqcha yer uchastkasi egallangan bo‘lsa, yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqini e’tirof etish uchun bir martalik to‘lov yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqining o‘rtacha bozor qiymati miqdorida undiriladi.
O‘zboshimcha egallangan yer uchastkasi va unda qurilgan bino va inshootlarga huquqlarni e’tirof etish uchun quyidagi miqdorlarda bir martalik to‘lov undiriladi:
1) Toshkent shahrida — bazaviy hisoblash miqdorining besh baravari miqdorida;
2) Nukus shahrida va viloyatlar markazlarida — bazaviy hisoblash miqdorining uch baravari miqdorida;
3) viloyatlar bo‘ysunuvidagi boshqa shaharlarda — bazaviy hisoblash miqdorining ikki baravari miqdorida;
4) boshqa aholi punktlarida — bazaviy hisoblash miqdorining bir baravari miqdorida.
Yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqini hamda unda qurilgan bino va inshootga bo‘lgan mulk huquqini e’tirof etish to‘g‘risidagi qarorlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlari tomonidan qabul qilinadi.
Qarorda quyidagilar ko‘rsatiladi:
1) yer uchastkasiga bo‘lgan ijara huquqi hamda unda qurilgan bino va inshootga bo‘lgan mulk huquqi e’tirof etilayotgan shaxslar haqidagi ma’lumotlar (fuqarolar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning familiyasi, ismi, otasining ismi va tug‘ilgan yili, yuridik shaxs bo‘lgan rezidentlarning to‘liq nomi, ro‘yxatdan o‘tgan sanasi hamda soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami);
2) ijara huquqi e’tirof etilayotgan yer uchastkasi joylashgan manzil, maydon, undan amalda foydalanilish maqsadi, u egallab olingan yil;
3) mulk huquqi e’tirof etilayotgan binolar va inshootlardan amalda foydalanilish maqsadi.
Yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalari tomonidan maqsadga muvofiq deb topilgan taqdirda, Kadastr agentligi tomonidan tegishli shaxslarning telefon raqamiga belgilangan bir martalik to‘lovni yigirma ish kuni ichida to‘lash to‘g‘risidagi xabarnoma avtomatlashtirilgan axborot tizimi orqali yuboriladi.
Yer uchastkalari boshqa ma’muriy-hududiy birlik tarkibidan Toshkent, Nukus shaharlari yoki viloyat markazlari hududi tarkibiga o‘tkazilgan hollarda, yer uchastkalariga bo‘lgan ijara huquqi ular avval joylashgan ma’muriy-hududiy birlikdagi ijara huquqini e’tirof etish shartlariga muvofiq e’tirof etiladi.
Qonunga asosan yer uchastkasini miqdorini belgilanishi ushbu yer uchastkasini egallangan yili hisobga olingan ya’ni yer uchastkasi 1998 yil 1 iyulga qadar egallangan bo‘lsa – barcha hududda 0,24 gektargacha;
1998 yil 1 iyuldan 2018 yil 1 may kuniga qadar egallangan bo‘lsa – Toshkent, Nukus shaharlari hamda viloyat markazlarida 0,06 gektar, qolgan hududlarda 0,12 gektardan oshmagan hajmda e’tirof etilishi belgilandi.
Agar ushbu me’yorlardan xam ortiq bo‘lsa boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasa yer uchastkasining ortiqcha egallangan qismiga bo‘lgan ijara huquqi, dehqon xo‘jaligini yoki tomorqa xo‘jaligini yuritish uchun e’tirof etilishi mumkin.
Barcha shartlarga javob beradigan bo‘lib, faqat soliqdan qarzi bo‘lsa, bunday holatlar rad etilmidi. Soliqdan qarzlarni to‘lash uchun ikki oy muddat beriladi. Ushbu muddatda to‘lov amalga oshirilguncha o‘sha obyekt bo‘yicha jarayonlar to‘xtatib turiladi. To‘lov qilinganidan so‘ng jarayon davom ettiriladi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalari tomonidan elektron yig‘majild, ma’lumotlar va hujjatlar ushbu Qonun talablariga muvofiqligi jihatidan ikki oy ichida o‘rganiladi, va yer uchastkalari hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish asosliligi to‘g‘risida xulosa tayyorlaydi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimida to‘liq shakllantirilgan elektron yig‘majild ma’lumotlari tegishli fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari binolarining e’lonlar uchun burchaklarida, Kadastr agentligining rasmiy veb-saytida hamda boshqa axborot manbalarida jamoatchilikka e’lon qilinadi.
Shunda Manfaatdor jismoniy va yuridik shaxslar yig‘ilgan ma’lumotlar va hujjatlar bo‘yicha e’tirozlari mavjud bo‘lgan taqdirda, bir oy ichida ular bo‘yicha vakolatli tashkilotlarga shikoyat qilishi mumkin bo‘ladi.
Ushbu bosqichda o‘ndan ziyod davlat tashkilotlari qatnashadi. Asosiy tashkilotlar quyidagilar:
O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligining hududiy bo‘linmalari;
tuman (shahar) hokimliklari;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar investitsiyalar, sanoat va savdo boshqarmalari;
tuman (shahar) qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi bo‘limlari;
tuman (shahar) sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi bo‘limlari;
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Soliq qo‘mitasi;
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi huzuridagi Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi, Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari;
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzuridagi «O‘zdaverloyiha» davlat ilmiy-loyihalash instituti.
Davlat kadastrlari palatasi hududiy bo‘linmalari tomonidan reja-jadval asosida mahallalar kesimida xar bir ko‘chmas mulk obyekti bo‘yicha xatlov ishlari olib boriladi. Xatlov natijasi bo‘yicha avtomatlashtirilgan axborot tizimi ko‘chmas mulk obyektining elektron yig‘majildi yaratiladi.
Elektron yig‘majildga quyidagi ma’lumotlar kiritiladi (biriktiriladi):
1) yer uchastkasining kadastr raqami;
2) yer uchastkasini o‘zboshimchalik bilan egallab olgan shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlar:
fuqaroning va yakka tartibdagi tadbirkorning familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan sanasi, jismoniy shaxsning shaxsiy identifikatsiya raqami, doimiy yashash joyi va telefon raqami;
rezident bo‘lgan yuridik shaxsning to‘liq nomi, ro‘yxatdan o‘tgan sanasi, manzili, soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami va ushbu yuridik shaxs rahbarining telefoni raqami;
3) yer uchastkasi joylashgan manzil, yer fondining toifasi va maydoni, shuningdek 1984 yilgi koordinatalar butunjahon geodeziya tizimidagi (WGS-84) shartli chegaralar;
4) yer uchastkasining joylashuv sxemasi;
5) yer uchastkasidan amalda foydalanilish maqsadi;
6) yer uchastkasining ushbu Qonun 1-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan holatlardan biriga mansubligi.
O‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalarini hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarni bosqichma-bosqich xatlovdan o‘tkazish har yilgi reja-jadval asosida amalga oshiriladi.
Reja-jadval Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlarining taklifiga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligi (bundan buyon matnda Kadastr agentligi deb yuritiladi) tomonidan tasdiqlanadi
Xatlov o‘tkazilishi ikki bosqichda bo‘ladi: birinchi bosqichda kadastr xodimlari tomonidan joyiga chiqib ko‘chmas mulk obyektlarini birma-bir xatlovdan o‘tkazada ikkinchi bosqida davlat tashkilotlaridan tashkil topgan ishchi guruhi tomonidan joyiga chiqib o‘rganish o‘tkazib o‘z xulosalarini taqdim etib borishadi.
Huquqlarni e’tirof etishning asosiy shartlari sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin ya’ni:
1) yer uchastkasi boshqa shaxsga ajratilmaganligi yoki auksionga chiqarilmaganligi;
2) yer uchastkasidan foydalanishda nizo mavjud emasligi;
3) yer va mol-mulk solig‘i bo‘yicha qarzdorlik mavjud emasligi;
4) muhofaza zonasida, sug‘oriladigan yerda joylashmaganligi;
5) bosh reja talablariga zid emasligi
ortiqcha egallangan yer uchastkasi — yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarni belgilovchi hujjatlarda ko‘rsatilgan yer uchastkasi maydonidan ortiq bo‘lgan, yer uchastkasining chegarasidan tashqarida, unga tutash hududda joylashgan yer maydoni.
o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasi — fuqarolar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va rezident bo‘lgan yuridik shaxslar tomonidan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarni belgilovchi hujjatlarsiz, shu jumladan bunday hujjatlar yo‘qolgan yoki to‘liq rasmiylashtirilmagan holda egallab kelinayotgan yoki ortiqcha egallangan yer uchastkasi.
Qonunda 2018 yil 1 mayga qadar qurilgan bino va inshootlarga va yer uchastkalariga huquqlar e’tirof etilishi ko‘rsatib o‘tilgan.
Ushbu yildan keyin qurilganlarga huquqlar e’tirof etilmaydi.
Qonunda 8 ta holatdagi yer uchastkalariga va ulardagi binolar uchun huquqlarni e’tirof etish imkoniyat yaratildi:
· 2018 yil 1 mayga qadar o‘zboshimchalik bilan egallagan yer uchastkasi hamda unda qurilgan uy-joylar;
· Ortiqcha egallangan yer uchastkasi hamda unda qurilgan binolar;
· “Bir martalik aksiya” doirasida huquqlarni e’tirof etish oxiriga yetmagan uy-joylar;
· 2021 yil 8 iyunga qadar tuman (shahar) hokimi qarori bilan ajratilgan, lekin viloyat darajasida tasdiqlanmagan yerlar;
· Bog‘dorchilik va uzumchilik shirkatlari hududidagi turar joylar hamda ular egallagan yerlar;
· Kichik sanoat zonalariga 2020 yil 9 martgacha joylashtirilgan tadbirkorlarning yerlari;
· Davlat orderi bilan xususiylashtirilgan;
· Hokim qarori bilan mulk huquqi e’tirof etilgan binolar va uylar egallagan yerlarni o‘z ichiga oladi.
“O‘zboshimchalik bilan egallangan yer uchastkalari hamda ularda qurilgan bino va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish to‘g‘risida”gi Qonun minglab, millionlab yurtdoshlarimiz kutayotgan huquqiy asos bo‘ldi.
Yillar davomida fuqarolar yashab kelayotgan uy-jolarini hujjatlashtirib olmaganligi sababli juda katta muammolarga sabab bo‘lib kelgan, ya’ni doimiy yashash uchun ro‘yxatga kiritishni imkoni yo‘qligi, meros olishda hujjatlarni rasmiylashtirilmaslik va boshqa holatlar.
Ushbu xalqparvar siyosat fuqarolarning hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularda o‘z uy-joyini qonuniy rasmiylashtirib olish, boshqa shaxsga sotish, oila a’zolarini doimiy ro‘yxatga qo‘yish huquqi paydo bo‘ladi. Shuningdek, mulkdorlar endi bu uylarini ta’mirlash yoki qo‘shimcha qurilish qilish uchun imtiyozli kreditlar olishi, uy-joy jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yiladigan hollarda, qonunga muvofiq kompensatsiya talab qilishi mumkin bo‘ladi.
Umuman, bu jarayon ijtimoiy va iqtisodiy rejalashtirish uchun asos bo‘lib, infratuzilma va resurslardan teng foydalanishni ta’minlaydi. “Bu nima beradi?” degan savolga quyidagicha javob berish mumkin:
1. Noqonuniy qurilishlar sonining qisqarishi. Yer uchastkalarini qonuniylashtirish yerni boshqarishni soddalashtiradi.
2. Soliq tushumlarini oshirish. Ro‘yxatga olingan uchastkalar budjet daromadlarini oshiradi.
3. Aniq rejalashtirish. Aholi va ko‘chmas mulk haqidagi ma’lumotlar infratuzilmani rivojlantirishga yordam beradi
“Bino va inshootlarning ixtisoslashishini o‘zgartirish, qayta qurish, rekonstruksiya qilish hamda o‘z hududida qo‘shimcha bino va inshootlarni qurishni loyihalashtirishga ruxsatnoma berish bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishning” ma’muriy reglamentiga muvofiq bino va inshootlarning ixtisoslashishini o‘zgartirish, qayta qurish, rekonstruksiya qilish hamda o‘z hududida qo‘shimcha bino va inshootlarni qurishni tegishli ruxsatnomasiz amalga oshirish ta’qiqlanadi.
Buning uchun ariza beruvchi kadastr pasportini olish uchun Davlat xizmatlari markaziga o‘zi kelib murojaat etadi yoki my.gov.uz portalida (YAIDXP) davlat xizmatidan elektron tarzda foydalanish uchun ro‘yxatdan o‘tadi. Ariza beruvchilar o‘zi kelib murojaat etgan taqdirda, Davlat xizmatlari markazlari xodimi — ariza beruvchi nomidan, YAIDXP orqali murojaat etgan taqdirda esa, belgilangan shakldagi so‘rovnomani elektron shaklda mustaqil to‘ldiradi. Uchinchi shaxslar manfaati uchun harakat qilayotganda, so‘rovnomaga belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan ishonchnoma ilova qilinadi. So‘rovnomaga ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi.
Kadastr (yig‘majildi) pasporti yo‘qolganda (yaroqsiz holga kelganda), qog‘oz yoki plastik shaklda yangi kadastr pasporti ikki ish kuni mobaynida beriladi.
Ko‘chmas mulk tarixiga oid ma’lumotlar, bu ko‘chmas mulkni nomi, joylashgan manzili, qurilgan yili, maydonlari haqidagi ma’lumotlar shu bilan birga ko‘chmas mulkka bo‘lgan amaldagi hamda avvalgi huquqlar, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan sana, huquqni belgilovchi hujjatlar turi, kim tomonidan berilganligi, sanasi va raqami to‘g‘risidagi ma’lumotlar hamda ushbu ko‘chmas mulk obyekti bo‘yicha cheklovlar haqidagi ma’lumotlardan iborat hujjat taqdim etiladi.
Ushbu ma’lumotnoma muayyan bir ko‘chmas mulkni avvalgi maydonlari haqidagi ma’lumotlarni yoki avvalgi ilk bor qanday huquq belgilovchi hujjatlarga asosan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi haqida ma’lumotlar aks etgan bo‘lib xar xil nizoli masalalarni vujudga kelganda ham qo‘llanilishi mumkin.
Ushbu ma’lumotnoma Davlat kadastrlari palatasining tegishli hududiy boshqarmalari tomonidan beriladi. Ma’lumotnomani olish uchun Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ariza bilan murojaat etilganda yoki Kadastr agentligining davreestr.uz veb-sayti elektron tizim orqali ham taqdim etiladi.
Ma’lumotnoma olish uchun to‘lovlar mavjud, ya’ni Davlat xizmatini ko‘rsatish uchun bazaviy hisoblash miqdorining 50 foizi miqdorida yig‘im undiriladi. Ma’lumotnomani taqdim etish muddati uch ish kunini tashkil etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 20 noyabrdagi 612-sonli qarori bilan tasdiqlangan ma’muriy reglamentga asosan, fuqaroning nomida turar joy mavjud yoki yo‘qligi haqida ma’lumotnomani olish uchun Davlat xizmatlari markazi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali murojaat etish lozim.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 20 apreldagi 200-sonli qarori bilan tasdiqlangan ma’muriy reglamentlarga asosan quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
bino va inshootlarni qurishni loyihalashtirishga ruxsatnoma rasmiylashtiriladi;
Qurilishi belgilangan bino va inshootlarni loyihasi ishlab chiqiladi va kelishiladi;
Qurilish ishlari amalga oshirilganidan so‘ng ko‘chmas mulk obyektini foydalanishga qabul qilish ruxsatnomasi rasmiylashtiriladi;
O‘zbekiston Respublikasining “Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risidagi” qonunga hamda Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 2 sentyabrdagi 535-sonli qarori bilan tasdiqlangan ma’muriy reglamentlarga asosan, ko‘chmas mulk obyektini kadastr pasporti rasmiylashtiriladi va unga bo‘lgan huquq davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi.
jismoniy shaxsning familiyasi (ismi, otasining ismi), uning yashash joyi to‘g‘risidagi ma’lumotlar yoki yuridik shaxsning to‘liq nomi, uning joylashgan yeri (pochta manzili) to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilmagan yoxud ular haqida yolg‘on ma’lumotlar ko‘rsatilgan murojaat, shuningdek uni identifikatsiya qilish imkoniyatini bermaydigan elektron murojaat yoxud imzo bilan tasdiqlanmagan yozma murojaatlar anonim murojaatlar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasining Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonunining 26-moddasiga asosan, anonim murojaatlar ko‘rib chiqilmaydi.
Tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun turar joy obyektini noturar joyga ixtisoslashtirish maqsadga muvofiq.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 20 apreldagi 200-son qarori bilan tasdiqlangan ma’muriy reglamentga asosan, turar joy ya’ni yashash xonani noturar joy toifasiga o‘tkazish mumkin.
Turar joy noturar joyga qayta ixtisoslashtirilganidan so‘ng o‘rnatilgan tartibda kadastr pasporti rasmiylashtirilib unga bo‘lgan huquq davlat ro‘yxatidan o‘tadi.
Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 10 iyuldagi 186-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ko‘chmas mulk obyektlarining davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilash” tartibiga asosan, kadastr hujjatlarini rasmiylashtirishda to‘lovlar belgilangan.
Ushbu tartibga asosan, «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimida ro‘yxatga olingan shaxslarga, shuningdek, I va II guruhlar nogironlari va Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari uchun davlat xizmatlari narxi xizmatlar umumiy qiymatining 50 foizini tashkil qilishi ko‘rsatilgan bo‘lib, lekin ushbu imtiyoz tadbirkorlik faoliyati maqsadlarida murojaat etilganda tatbiq etilmaydi.
Agar ko‘chmas mulk obyektida o‘zgarishlar (qayta qurish (rekonstruksiya)) mavjud bo‘lmasa kadastr pasportini qayta rasmiylashtirish majburiy emas.
O‘zbekiston Respublikasining Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risidagi qonuniga muvofiq, turar joy, kvartira notarial tartibda oldi sotdi qilinganidan so‘ng o‘sha notarial idora tomonidan sotib olingan kvartiraga mulk huquqini ro‘yxatdan o‘tkazish uchun murojaat elektron tizim orqali yuboriladi va o‘sha notarial idorani o‘zidan huquqni ro‘yxatdan o‘tkazilganligi haqida Davlat reyestrdan ko‘chirma taqdim etiladi.
Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 10 iyuldagi 186-son qarori bilan tasdiqlangan “Ko‘chmas mulk obyektlarining davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilash” tartibiga asosan, turar joyga bo‘lgan huquqni ro‘yxatdan o‘tkazishdagi to‘lov miqdorlari quyidagicha:
umumiy maydoni 100 kvadrat metrgacha bo‘lgan turar-joy uchun Bazaviy hisoblash miqdorining 1,25 baravari;
umumiy maydoni 100 kvadrat metrdan 300 kvadrat metrgacha bo‘lgan turar-joy uchun Bazaviy hisoblash miqdorining 2,0 baravari;
umumiy maydoni 300 kvadrat metrdan ortiq bo‘lgan turar joy uchun Bazaviy hisoblash miqdorining 3,0 baravari.
Ko‘chmas mulkning bir qismi begonalashtirilganidan so‘ng, qolgan qismiga kadastr pasportini qayta rasmiylashtirishda Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 10 iyuldagi qarori bilan tasdiqlangan “Ko‘chmas mulk obyektlarining davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilash” tartibining izohlar qismining 2-bandiga asosan to‘lov undirilmaydi.
Ko‘chmas mulkka kadastr pasportini rasmiylashtirish uchun ushbu ko‘chmas mulkka huquq belgilovchi hujjatlarni ilova qilgan holda davlat xizmatlari markaz yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ariza bilan murojaat etiladi.
Turar joyga kadastr hujjatlarini rasmiylashtirishda Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 10 iyuldagi 186-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ko‘chmas mulk obyektlarining davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilash” tartibiga asosan to‘lov miqdorlari belgilangan:
Turar joyga kadastr pasportini rasmiylashtirish uchun Obyektning 1 kvadrat metr maydoni uchun bazaviy hisoblash miqdorining 1,15 foizida to‘lov belgilangan;
Ko‘chma savdo do‘konlar kapital qurilma hisoblanmasligi sababi kadastr pasporti rasmiylashtirilmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 2 sentyabrdagi 535-sonli qarori bilan tasdiqlangan ma’muriy reglamentga asosan, Ko‘chmas mulk obyektiga bo‘lgan mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlar vujudga kelganda, boshqa shaxsga o‘tganda, bekor bo‘lganda yoki ko‘chmas mulk obyektining huquqiy holati o‘zgarganligini tasdiqlash yoki qurilishi (rekonstruksiyasi) tugallangan bino va inshootlarni foydalanishga qabul qilish bo‘yicha murojaat qilinganda, ariza beruvchining ixtiyoriga ko‘ra qog‘oz yoki plastik shakldagi kadastr pasporti beriladi.
ko‘p yillik daraxtlarga— bog‘lar, tokzorlar, tutzorlar va boshqa o‘rmon daraxtlari kiradi.
O‘zbekiston Respublikasining “Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonunining 39-moddasiga asosan,
Ko‘p yillik dov-daraxtlarga bo‘lgan mulk huquqini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun quyidagi hujjatlar asos bo‘ladi:
qishloq xo‘jaligi organlarining ko‘p yillik dov-daraxtlarni foydalanish uchun qabul qilish to‘g‘risidagi dalolatnomasi;
yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasi.
2) ko‘p yillik dov-daraxtlarga bo‘lgan mulk huquqining boshqa shaxsga o‘tishini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun:
ko‘p yillik dov-daraxtlarning oldi-sotdisi, hadya qilishga, ayriboshlashga oid notarial tartibda tasdiqlangan shartnoma;
meros guvohnomasi
sud qarorlari
Quyidagi yer uchastkalari ikkilamchi ijaraga berilmaydi:
dehqon va tomorqa xo‘jaliklari berilgan yer uchastkalari (Yer kodeksning 243-moddasiga muvofiq vaqtincha foydalanishga berilishi mumkin);
jamoa bog‘dorchiligi, polizchiligi va uzumchiligi uchun berilgan yer uchastkalari;
investitsiya shartnomasi yoki davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida ijaraga berilib, foydalanishga kiritilmagan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer uchastkalari.
Xususiylashtirilayotgan yer uchastkasini sotib olish qiymati quyidagi formula orqali hisoblanadi:
a) yuridik shaxslarga doimiy foydalanish (egalik qilish) yoki ijara huquqi asosida berilgan yer uchastkalari uchun:
S = Kyur x S + V + T;
b) umrbod meros qilib qoldirilgan, doimiy foydalanish (egalik qilish) yoki ijara huquqi asosida O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga tegishli yer uchastkalari uchun:
S = Kjis x S + V + T;
bunda:
S — xususiylashtirilayotgan yer uchastkasining sotib olish qiymati (so‘mda);
Kyur, Kjis — yuridik va jismoniy shaxslar uchun sotib olish qiymatini aniqlashda o‘sha kunda belgilangan bazaviy soliq stavkasining Toshkent va Nukus shaharlari hamda viloyat markazlarida 10 baravari, boshqa hududlarda 5 baravari (1 kvadrat metr uchun so‘mda);
S — xususiylashtirilayotgan yer uchastkasining maydoni (kvadrat metrda);
V — Vazirlar Mahkamasining «Davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilashda tabaqalashtirilgan yondashuv tartibini takomillashtirish to‘g‘risida» 2014 yil 10 iyuldagi 186-son qarori bilan davlat reyestridan ko‘chirmani berish va ko‘chmas mulk obyektlarini ro‘yxatga olish xizmatlariga belgilangan stavkalar asosida (so‘mda);
T — bir gektar yer maydoni uchun bazaviy hisoblash miqdorining besh baravari hisobidan kelib chiqib hisoblanadigan yer uchastkasi va unga tutash hududning topografik rejasini tayyorlash uchun to‘lov miqdori (so‘mda).
davlat-xususiy sheriklik loyihalarini, ijtimoiy sheriklik to‘g‘risidagi kelishuvlar va shartnomalarni amalga oshirish uchun berilgan, shuningdek yuridik shaxslarga jamoat ehtiyojlari uchun berilgan yer uchastkalari xususiylashtirilmaydi.
shaharlar va shaharchalarning umumiy foydalanishdagi yerlari ya’ni maydonlar, ko‘chalar, tor ko‘chalar, yo‘llar, sohil bo‘ylari, skverlar, xiyobonlar, istirohat bog‘lari yer uchastkalari xususiylashtirilmaydi.
yer uchastkasini xususiylashtirish — davlat mulki bo‘lgan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yer uchastkasini O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining va (yoki) yuridik shaxslarining mulkiga o‘tkazishni anglatadi.
Yer uchastkalarini xususiylashtirish pulli asosda amalga oshiriladi.
Muddatli foydalanish huquqi bilan berilgan yer uchastkasi xususiylashtirilmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 84-moddasiga asosan Ko‘chmas mulkka egalik huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, bu huquqlarning vujudga kelishi, boshqa shaxslarga o‘tishi, cheklanishi va bekor bo‘lishi davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 681-moddasiga asosan Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni amalga oshiruvchi organga yer uchastkasiga, bino va inshootga bo‘lgan huquqni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun o‘z vaqtida murojaat etmaslik, —
fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravari, mansabdor shaxslarga esa — o‘n besh baravari miqdorida jarima solishga sabab bo‘lishi belgilangan.
Agar yer uchastkasini ajratish (realizatsiya qilish) to‘g‘risidagi 2021 yilning 1 avgustiga qadar qabul qilingan hujjatlarda yer uchastkasiga bo‘lgan huquq turi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, binolar va inshootlar qurilishi uchun berilgan yer uchastkasidan doimiy foydalanish huquqi davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi.
Yer uchastkasi qayta xususiylashtirilmaydi.
Yer uchastkasiga mulk huquqi yangi mulkdor nomiga qayta davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 13-avgustdagi “Andijon viloyatining Asaka va Shahrixon tumanlarida ko‘chmas mulk obyektlariga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish to‘g‘risida”gi 520-son qaroriga asosan, xatlov natijasiga ko‘ra aniqlangan Andijon viloyatining Asaka va Shahrixon tumanlarida ko‘p yillar davomida fuqarolar tomonidan foydalanilib kelayotgan va huquqni belgilovchi hujjatlari mavjud bo‘lmagan turar joylar (keyingi o‘rinlarda — avval qurilgan turar joylar) joylashgan yer uchastkasiga ijara huquqi hamda bino va inshootlarga mulk huquqini e’tirof etish ishlari amalga oshirilgan.
Ushbu qarorga asosan, yer uchastkasiga nisbatan ijara shartnomasini tuzish talab etilmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 22-moddasiga asosan, Korxonaga, binoga, inshootga, ko‘p yillik dov-daraxtlarga yoki boshqa ko‘chmas mulkka bo‘lgan mulk huquqi, xo‘jalik yuritish huquqi yoki operativ boshqaruv huquqi boshqa shaxsga o‘tgan taqdirda, ushbu obyektlar bilan birgalikda mazkur obyektlar band etgan hamda ulardan foydalanish uchun zarur bo‘lgan yer uchastkasiga doimiy egalik qilish, meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish, undan doimiy foydalanish va ijara huquqi ham o‘tadi.
Yer uchastkalarini xususiylashtirish uchun ariza beruvchilar yer uchastkasi joylashgan tegishli hududdagi Davlat xizmatlari markazlariga o‘zlari kelgan holda murojaat qiladilar yoki davlat xizmatidan elektron tarzda foydalanish uchun YAIDXPda ro‘yxatdan o‘tadilar.
Yer uchastkasini xususiylashtirish to‘g‘risidagi arizaga quyidagilarning skaner qilingan nusxasi ilova qilinishi kerak:
belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan ishonchnoma (ariza beruvchining vakili murojaat qilgan hollarda);
yuridik shaxsning tegishli boshqaruv organining yer uchastkasini xususiylashtirish to‘g‘risidagi qarori (ariza beruvchi — yuridik shaxsning ta’sis hujjatlariga muvofiq zarur bo‘lsa).
Yer uchastkalarini ajratishning barcha uchun teng, shaffof va bozor tamoyillariga asoslangan tartibini joriy etilib, yerga oid mulkiy va huquqiy munosabatlarda barqarorlikni ta’minlash, yerlarni muhofaza qilish, yer egalarining mulkiy huquqlarini kafolatlash, shuningdek, yerning iqtisodiy qiymatini belgilash orqali uni fuqarolik huquqiy munosabatlar obyekti sifatida erkin muomalaga kiritish ishlari amalga oshirilib kelinmoqda.
Yer uchastkalarini sotish bo‘yicha materiallarni to‘plash, ko‘rib chiqish va vakolatli organlar va tashkilotlar bilan kelishish tartibotlarini amalga oshirish «YERELEKTRON» avtomatlashtirilgan axborot tizimida amalga oshiriladi.
Elektron onlayn-auksion tashkil etish va o‘tkazish uchun zarur axborotni kiritish, saqlash va qayta ishlash, shuningdek, istagi bo‘lgan jismoniy va yuridik shaxslarning bunday auksion jarayoniga kirish va ularda qatnashish imkonini ta’minlaydigan «E-AUKSION» elektron savdo platformasi yaratilgan bo‘lib barcha jarayonlar avtomatlashtirilgan bo‘lib, inson omili ishtiroki talab etilmaydi.
Tadbirkorlik faoliyati uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 14 fevral 71-sonli qaroriga bilan tasdiqlangan “Tadbirkorlik va shaharsozlik faoliyatini amalga oshirish uchun yer uchastkalarini mulk huquqi va ijara huquqi asosida elektron onlayn-auksion orqali realizatsiya qilish tartibi to‘g‘risida”gi nizomga asosan, auksion orqali ajratilishi belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 16-moddasiga asosan yer davlat mulki — umummilliy boylikdir, undan oqilona foydalanish zarur, u davlat tomonidan muhofaza etiladi hamda oldi-sotdi qilinmaydi, ayirboshlanmaydi, hadya etilmaydi, garovga qo‘yilmaydi, O‘zbekiston Respublikasining qonunlarida belgilangan hollar bundan mustasnodir.
Ajratilgan yer uchastkasida tasdiqlangan loyiha hujjatlariga muvofiq qurilishi boshlangan, lekin ko‘rsatilgan muddatda tugallanmagan yoki qurilishi tugallangan, biroq qurilishni (rekonstruksiya qilinishni) qabul qilib olish dalolatnomasi (foydalanish uchun ruxsatnoma) asosida foydalanish uchun qabul qilib olinmagan binolar va inshootlar qurilishi tugallanmagan obyektlardir.
Qurilishi tugallanmagan obyektlarga bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, agar tegishli loyiha tashkiloti bu obyektlarning qurilishi boshlanganligini tasdiqlasa, ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ tomonidan amalga oshiriladi. Bunda binoning va inshootning poydevorini hamda birinchi qavati devorlarini tiklash yakunlanganligi qurilishni boshlangan deb topish uchun asos bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2014 yil 10 iyuldagi 186-son qarori bilan tasdiqlangan “Ko‘chmas mulk obyektlarining davlat kadastri sohasida davlat xizmatlari narxlarini belgilash” tartibiga muvofiq, kadastr pasportini rasmiylashtirish va ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun to‘lov miqdorlari belgilab qo‘yilgan.
Kadastr hujjatlari ya’ni ko‘chmas mulkni hisobga olib, unga bo‘lgan huquqni davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi haqida mulkdorga ikki xil shakldagi hujjatlar taqdim etiladi. Bular, birinchisi ko‘chmas mulk obyektini kadastr pasporti va ikkinchisi, mulkdorning ushbu ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqi davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi haqida Davlat reyestridan ko‘chirma hisoblanadi.
Ko‘chmas mulkning kadastr pasportiga o‘zgartishlar kiritish uchun quyidagilar asos bo‘ladi:
yer uchastkasining chegarasi o‘zgarganligi (chiziqlarning uzunligi, yer uchastkasining burilish nuqtalari soni yoki uning chegarasining burilish burchaklari o‘zgarganligi, bunda kadastr raqami va yer uchastkasining mo‘ljallangan maqsadi o‘zgarmaydi);
binoning, inshootning yuqori qavati, uyga tutash qism, alohida joy qurilganligi va foydalanishga topshirilganligi;
binoning, inshootning qayta qurilganligi va foydalanishga topshirilganligi;
binoning, inshootning, qurilishi tugallanmagan obyektning bir qismi buzilganligi (vayron bo‘lganligi) yoki yo‘q qilinganligi;
ko‘chmas mulkning mo‘ljallangan maqsadi o‘zgarganligi;
qurilishi tugallanmagan obyektning qurilishi tugallanganligi va foydalanishga topshirilganligi.
Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquq turi yoki huquq egasi o‘zgarganda kadastr pasporti o‘zgartirilmaydi. Ko‘chmas mulkning bir qismi boshqa shaxsga o‘tkazilganda yoki unga o‘zgartishlar kiritilganda (rekonstruksiya qilish, qo‘shimcha imorat qurish va (yoki) alohida imorat qurish), ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish ko‘chmas mulkning kadastr yig‘majildi shakllantirilganidan va kadastr pasporti berilganidan keyin amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respubikasi “Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi qonunining asosiy prinsiplaridan biri bo‘lgan, ya’ni, Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishning majburiyligi prinsipiga muvofiq, Ko‘chmas mulkka bo‘lgan mulk huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, bu huquqlar yuzaga kelganligi, boshqa shaxsga o‘tganligi, cheklanganligi va bekor qilinganligi davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim.
Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquq davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmay turib ushbu ko‘chmas mulk bilan harakatlarni (oldi-sotdi, hadya, ijaraga berish, ipoteka olish) amalga oshirish mumkin emas.
